مسجد به عنوان یک مکان مقدس که به صورت روزانه در آنجا به عبادت پرداخته می شود. نمودی از فضایی مقدس و معنوی است. همواره معماران در طول تاریخ از صدر اسلام تاکنون به انواع روش ها سعی نموده اند تا این مفهوم، یعنی تقدس را به روش های گوناگون به مخاطب خویش که همانا نمازگزاران می باشند القا نمایند. در اینجا برای بیان بعضی ابعاد معماری که نشان دهنده ابعاد گوناگون معنوی و مقدس می باشند، تا آنجا که ممکن است وجوه مختلف قدسی در طراحی وساخت مسجد بیان گشته است. معماران مساجد چه در گذشته وچه در زمان حال همواره سعی داشته اند که در کنار ساختار وکالبد ظاهری مسجد بعنوان یک مکان، به آن روح و تقدس بدهند. از آنجا که دست آنها در بیان مضامین مفهومی به علت محدویت های دینی، بسته بوده است، بنابراین معماران مسلمان با سعی و تلاش فراوان با استفاده از هندسه، نقوش ساده شده گیاهی و نیز خوشنویسی و رنگ به بهترین صورت ممکن، مفاهیم مدنظر را به مخاطب منتقل نموده و در عین حال به فضای فیزیکی حال و هوای معنوی و ملکوتی بخشیده اند. در این مقاله سعی شده تا با تحلیلی اجمالی از معماری و با بیان مثال هایی از مساجد مشهور به عنوان دلیل به بررسی و نقد معماری قدسی پرداخته شود.

این مقاله با رویکرد مرور روایی و تحلیل توصیفی به بررسی مفهوم «زیبایی متعالی» و نقش تزئینات در آشکارسازی امر قدسی در معماری اسلامی می پردازد. پژوهش حاضر با تکیه بر منابع فلسفی، عرفانی و مطالعات معاصر معماری، نشان می دهد که بناهای اسلامی فراتر از عملکرد فیزیکی، عرصه ای برای تجربه روحانی و هدایت ادراک حسی به سوی معنا و حقیقت متعالی هستند. در این مسیر، هندسه قدسی با نظم کیهانی خود ذهن را از کثرت به وحدت می برد و با الگوهای بی پایان و ریاضیات نمادین، بازتابی از هستی شناسی اسلامی را عینیت می بخشد. خوشنویسی نیز با تجسم کلام وحی در کالبد بنا، پلی میان زیبایی بصری و حضور معنوی می سازد و با قرارگیری هوشمندانه در نقاط شاخص، تجربه قدسی را تقویت می کند. رنگ و نور به عنوان رسانه های حسی و روانی، با بار نمادین و تأثیر آرام بخش خود محیطی مناسب برای مراقبه، دعا و شهود فراهم می آورند و مخاطب را از تجربه سطحی به درک عمیق هدایت می کنند. یافته ها بیانگر آن است که تزئینات اسلامی نه زینتی صرف بلکه نظامی معنایی و معرفتی اند که با هم افزایی، حرکت از محسوس به معقول را محقق می کنند. این درک می تواند راهنمایی ارزشمند برای طراحی معماری معاصر باشد تا ضمن بهره گیری از فناوری و نوآوری، روح قدسی و زیبایی متعالی در فضاهای عبادی و فرهنگی امروز حفظ شود.

مسجد، کانون یکتاپرستی، باید از زیبایی های معنوی برخوردار باشد. هنرهای بدیع وابسته به معماری از قرون اولیه اسلام آغاز شد و در ادوار اسلامی به تحقق کامل رسید، رشد کرد و در مقیاسی وسیع و در شاخه های متعدد، سبب به وجود آمدن هنرهای قدسی مساجد شده است. مساجد ایرانی صدر اسلام تا قبل از دوره آل بویه رواقی بوده اند. اما از آن دوره به بعد با توجه خاص بزرگان، حکما، پادشاهان و بالاخص هنرمندان معمار و بنا مساجد با تحول عمده ای مواجه شدند و طرح های شبستانی و بعدها چهل ستونی با اجراهای مطلوب و بویژه نماسازی های بسیار چشم گیر از هنر بخصوص در دوره صفویه به وجود آمدند. روند مسجدسازی از دوره صفویه تا امروز هم چون با اصالت از طرح و نقوش بس زیبا در نماسازی ها بهره زیاد برده است، که در مواردی فراوان آثار بدیع و شگرف برای ایران به جهان اسلام تقدیم گردیده است. به طورکلی، مسجدسازی باید از سه اصل: طراحی، اجرای سازهای و نماسازی های شگرف الهی برخوردار باشد و با استفاده از مصالح گوناگون و با حسن سلیقه خلق شود تا زیباسازی مسجد را از هر جهت کامل سازد. در ساختار مساجد امروزی، علاوه بر در نظر گرفتن این سه اصل، ضروری است فضاهای لازم در مقیاسی قابل قبول و سپس با لحاظ اصول معماری ساخته شود تا مسجد غیر از کانون توحیدی، با فضاهای خود سبب ایجاد انگیزه های فرهنگی، آموزشی، پژوهشی، تحقیقاتی، هنری، تفریحی ورزشی و ... برای عامه مردم، خصوصا جوانان شود. این بررسی با اتکا به روش توصیفی - تحلیلی تاریخی به انجام رسید و اطلاعات مورد نیاز با مطالعه کتابخانه ای و مشاهدات میدانی جمع آوری می گردید.

مسجد جامع گوهرشاد که بانی آن «گوهرشاد آغا» است، سرشار از هنرهای قدسی معماری ایران زمین، بنا شده است. این مسجد دارای چهار ایوان است. ایوان جنوبی و اصلی آن که ایوان مقصوره نامیده می شود، سرشار از هنرهای معماری، به خصوص کاشی کاری معرق با نقوش کاشی و آجر، گره هندسه نقوش، انواع کتیبه های خطوط ثلث، کوفی، نسخ و ... و انواع گلچین، گره و خط معقلی، رسمی بندی، نقوش بند رومی و ... و بالاخره محراب نفیس و منبر چوبی منبت و گره و هنرمندی درودگران فوق العاده پرکار است. مقرنس بندی های تخته به تخته منحصر به فرد، سبب شهرت جهانی این مسجد شده است. پیش خوان سازی ایوان از کتیبه بندی های متعدد و متنوع است و دو گلدسته منقوس برجسته مدور، در نما از سطح زمین تا انتهای ایوان و رخ بام، با اسماء هزارگانه جلاله «الله» مزین شده است. ادامه گلدسته سازی و به خصوص گنبد اگون، با نقوش گلچین معقلی و خطوط بنایی، عظمت مسجد را دو چندان ساخته است. دو ایوان شرقی و غربی کاملا مشابه یکدیگر، با استفاده از ازاره سازی ها، اسپرسازی های آجر و کاشی، سرپایه سازی ها، طاق نماسازی ها و غرفه سازی ها و پشت بغل سازی ها و با نقوش گوناگون زیبا ساخته شده است که در مجموع، استفاده از خطوط بنایی سه رگی، ارزش های بی همتایی برای مسجد به وجود آورده است. ایوان قبله متصل به بارگاه رضوی، با ارزشهای گلچین های معقلی خوشه انگوری رفت و برگشت و خط بنایی سه رگی «رو، وارو»، از سوره مبارکه جمعه و بسیاری دیگر، این مسجد زیبا را به کمال مطلوب رسانیده است. غرفه بندی های دواشکوبه با طرح های گوناگون و نقوش کاشی کاری و بسیاری دیگر نیز، عظمت این مسجد را چند برابر ساخته است.

معماری از جنس «حکمت» است. معماری خالق مکان قدسی در طول هزاره ها بوده و معمار سعی بر آن داشته به وسیله آن نوعی تجلی حقیقت را بر روی کره خاکی بنا نهد. امر قدسی حکایت از تجلی عوالم برتر در ساحت های نفسانی و مادی هستی است. منبع الهام امر قدسی، عالم حقیقت است که فوق ساحت روانی یا عالم نفس قرار دارد. از آنجا که معماری قدسی از ساحت معنا به وجود می آید، هنری معنوی است. چندی است که پژوهش در باب هنر معنوی و در پی آن معماری قدسی از سوی اندیشه ورانی چون: نصر، بورکهارت و... دنبال شده که حاکی از اهمیت این امر مقدس در زمینه معماری است. معماری ایرانی-اسلامی دو اصل هنر و رفتار توام با معنویت را در خود جای داده است که بخش دوم به مراتب بالاتر و حائز اهمیت است. روش تحقیق در این نوشتار از سویی در عرصه عظیم روش کیفی با کاربست استدلال منطقی گنجانده می شود و از سمتی دیگر، در چارچوب تشریحی محدود می شود. هدف پژوهش نحیف در دست، در راستای بررسی جایگاه امر قدسی در معماری و مرور اندیشه ها در کالبد بناهای شکوهمند گذشته ایرانی-اسلامی، همچنین بازخوانی اهمیت اخلاق توام با معنویت در معماری اسلامی، به رشته تحریر درآمده است. می توان گفت که درک رابطه میان ذات و ماهیت هر پدیده، اساسی ترین لازمه آشنایی یا درک معماری اسلامی می باشد و این درک نیازمند آمادگی روحی خاصی است، و اگر کسی بسیار اهل تامل همراه بااخلاق معنوی باشد، از راز عمیق وجود آگاه خواهد شد.

خط بنایی ساده برای آثار معماری دوره سلجوقی توسط بنایان خداجو و معماران با ایمان ابداع شد. دلپذیری این خط و اصول و قاعده های آن، سبب رونق این خط گردید و در دوره ایلخانی خط بنایی خفته و راسته زینت بخش آثار معماری شد. دوران پر تحول هنرهای وابسته به معماری تیموری، خطوط گوناگونی از خط بنایی به همراه داشت و در آثار معماری ایران بزرگ دوره تیموری به صورتی شگرف مورد استفاده قرار گرفت. در دوره صفویه نیز، شاخه های متعدد، زیبا و با اصول از انواع خط بنایی از سر پنجه بنایان و معماران و حتی کتیبه نویسان خوش نویس، طراحی و در جای جای آثار اسلامی، زینت بخش معماری ایران در جهان گردید. در دوره های افشاریه و زندیه نیز ابداع خط های جدید بنایی ادامه یافت. در دوران طولانی قاجاریه، پدیده خط بنایی و ابداع شاخه هایی از آن در واقع مقابله ای با هنرهای معماری دیگری چون گچ بری، آینه و گچ بری و نقاشی و سایر موارد بود. در دوره پهلوی دوم پدیده هایی نو از خط بنایی برای آثار اسلامی ایران به وجود آمد. دوران انقلاب اسلامی نیز سبب پدیدآمدن هنرهای قدسی به شکل های گوناگون شد و ارزش های فراوانی از انواع خط های متنوع بنایی با چشم نوازی خاص برای آثار اسلامی به وجود آورد و ابداع های خط بنایی هر روز فزونی گرفت.

در این مقاله درخت به عنوان نماد انسان و آرزوهای انسانی مورد تحقیق و بررسی قرار گرفته است. و گونه های مختلف قداست درخت با برخی از اساطیر و ادیان ملل، مانند اساطیر ایران، هند، یونان، ژاپن ... و نیز برخی از ادیان مطابقت داده شده است و این موارد در بعضی از متون ادب فارسی هم چون شاهنامه فردوسی، کلیات خمسه نظامی و منطق الطیر عطار مورد بررسی قرار گرفته و نمایانده شده است که درخت در میان سمبل های ادبی ما از جایگاه ویژه ای برخوردار است.

در این مقاله تجلیات قدسی خورشید به عنوان نماد ذات اعظم در سه شاهکار بزرگ منظوم ادب فارسی، شاهنامه فردوسی، کلیات خمسه نظامی و منطق الطیر عطار مورد بررسی قرار گرفته و گونه های مختلف قداست خورشید با اساطیر ایران، چین، هند، مصر، یونان، و … نیز برخی از ادیان پیش از اسلام مطابقت داده شده است.موارد مورد نظر در این مقاله عبارتند از: بررسی خورشید به عنوان نمادی از ذات خداوند، فرهمند بودن خورشید، تشابه ساختاری خورشید به مرغ و سیمرغ علی الخصوص در منطق الطیر عطار، فرآیند مرگ آیینی روح و مردن پیش از مرگ جسمانی با الهام گرفتن از طلوع و غروب خورشید، رمزپردازی خورشید به عنوان نظام روزانه روح و همسانی خورشید با روح، تمهیدات زمانی اسطوره با مقیاسهای طلوع و غروب خورشید و نقش خورشید در تعیین محدوده های مکانی اسطوره که تمام این موارد با شواهدی از سه متن مذکور مطابقت داده شده است.